rus,
der
;
mehrfach mit anorganischem
-t
:
rust
.
1.
›Ruß, Verbrennungsrückstand verschiedener Materialien‹; negativ konnotiert: ›Schmutz‹.
Bedeutungsverwandte:
1
1; 2, , 1; 4; vgl. 2, , , 1, , , I, 1.
Syntagmen:
j. r. abscheuern / austragen / behalten / machen, aus dem ofen, der esse nemen, in die augen bekommen, einem pferd ins auge blasen
;
der r
. (Subj.)
sich in den schornstein hängen
;
got
(Subj.)
ein liecht ane r. sein, j. den leib mit r. bescheissen / besudeln, zu r. verwandeln / vermischen
;
j. / etw
. (Subj.)
vol von r. sein
;
der alte r
.;
ein handvol rus
.
Wortbildungen:
rusdür
›sehr mager‹ (Gw zu 2),
rusfarb
›Schwarzer Saunickel (astantia)‹; eine Pflanze (vgl.
Marzell
1, 505
–508),
rusman
›j., der Ruß verkauft‹ (a. 1398),
rusmitwoch
›Aschermittwoch‹,
russchwarz
,
russer
›Rußbrenner‹ (a. 1354/85),
ruswurm
›Insekt‹ (wohl eine ›Schabe‹ oder ›Assel‹).

Belegblock:

Luther. Hl. Schrifft.
2. Mose 9, 9
(
Wittenb.
1545
):
Nemet ewre feuste vol Russ
[
Mentel
1466 /
Eck
1537:
aschen
]
aus dem ofen.
Volkmar (
Danzig
1596
):
Fuligo, onis, Ruß / Kinrauch.
Ermisch u. a., Haush. Vorw.
94, 11
(
osächs.
,
1570
/
7
):
Nimb eine gute handvoll ruß aus der feüereße, [...] das thue den federvihe in das trinken.
Eis, Albrants Roßarzneib.
120, 35
(
schles.
,
1361
/
6
):
nym ruiz unde katzen mist unde salcz [...] unde blos [is] dem pherde in daz ouge.
Mylius (
Görlitz
1577
):
Fuligineus. Rußschwartz.
Voc. Teut.-Lat.
bb vr
(
Nürnb.
1482
):
Rußwurm. rubitor [...] Rußuarb. astancia herba quedã.
Sachs (
Nürnb.
1557
):
Bey dem stund ein ruß-dürrer bader.
Vetter, Pred. Taulers (
els.
,
E. 14. Jh.
):
und das sú abeschúrtent den rust den sú hie vormoles do gemaht hattent.
Sudhoff, Paracelsus (
um 1567
):
alle verbrünnliche ding sind natürlich durch das feuer zu verwandeln, [...], zu kol, zu ruß, zu aschen, zu glas.
ruß / m. der schwartze Staub vnnd ding so sich vom rauch in die schornstein henget.
Sappler, H. Kaufringer
17, 188
(
schwäb.
, Hs.
1464
):
er [got] ist ain liecht aun allen ruoß, | das sich selber muoß entzünden.
Niewöhner, Teichner
61, 32
(Hs. ˹
moobd.
,
1360
/
70
˺):
so hiet er doch nicht mueden fuez, | wehielt alsmaͤr den alten ruez.
Mieder, Lehmann. Flor.
177, 25
;
Opel, Spittendorf ;
Ermisch u. a., a. a. O.
88, 8
;
Haage, Hesel. Arzneib.
18v, 19
;
Bücher, Berufe Frankf.
1914, 101
.
2.
›Makel der Seele‹ (jeweils mit
sünde
als Genitivmetapher); Ütr. von 1.
Bedeutungsverwandte:
vgl. 2, 2, (
der
) 2,
1
3, 2, .

Belegblock:

Mayer, Folz. Meisterl. (
nobd.
,
1517
/
8
):
Den aplas für das neünd ich künd, | Der ab nympt allen rüs | Der sünden.
Niewöhner, Teichner
391, 32
(Hs. ˹
moobd.
1360
/
7
˺):
der nu sitzt in weitz puez | daz im wirt der sunten ruez | ab genomen taegleich.
Ebd.
401, 22
:
so wurd im der sunden ruez | ab gewaschen mit dem spot.
Vorarlb. Wb.
2, 796
.